پیرانشهر از شهرهای استان آذربایجان غربی و مرکز شهرستان پیرانشهر است.

پیرانشهر یکی از صد شهر پرجمعیت کشور محسوب می شود و جمعیت آن بیش از صد هزار است.

پیرانشهر یکی از شهرهای مهم ایران است که به دلیل داشتن سنگهای گرانیت دارای شهرت جهانی است. ذخایر شناخته شده سنگ‌های گرانیت این شهر چهار میلیون تن برآورد می‌شود که به لحاظ تنوع رنگ و طرح استحکام در ایران و جهان منحصر بفرد است.

موقعیت جغرافیایی این شهر در ناحیه کوهپایه‌ای‌ قرار دارد که تپه‌ماهورهای آن را بوته‌های همیشه سبز چای در ردیف‌کاری‌های منظم هندسی پوشانده‌است. همچنین معماری بسیار زیبا و خانه‌های ویلایی با سقف‌ها و رنگ‌آمیزی متنوع، جلوه زیبایی به سیمای شهر بخشیده‌اند. به عبارت دیگر در پیرانشهر زیبایی‌های طبیعت و شهرسازی یکدیگر را تکمیل کرده‌اند.

شهر پیرانشهر در جنوب غربی استان آذربایجان غربی و در کنار مرزهای جمهوری اسلامی با عراق واقع شده و به دلیل داشتن ‪ ۶۰۰میلی متر بارندگی در سال از زیباترین و سرسبزترین شهرهای کشور بشمار می‌رود.این شهر بدلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ترانزیت جمهوری اسلامی با کشور عراق و دیگر کشورهای حوزه دریای مدیترانه، یکی از بزرگ‌ترین مراکز تجارت خارجی در جمهوری اسلامی است.

موقعيت مرزي و سوق الجيشى پيرانشهر را در وضعيت مهم ، ممتاز و در عين حال سختى قرار داده است. پیرانشهر آب‌ وهوای‌ نسبتاً معتدل‌ و فصولی‌ منظم‌ دارد.

مردم‌شناسی

پیرانشهر.

پیرانشهر يک شهر مذهبى ست يعنى زنان و مردان اينجا از عمق دل به آيين و دين وارزش هاي معنوي ; پايبندند و همين مشترکات ، آنان را با همه تنوع وچندگانگى به صورت يک جامعه متحد، يکدل و هم سو در آورده است.

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۲۰۰۶ جمعیت پیرانشهر ۱۰۷۶۷۷ برآورد شده‌است. جمعیت پیرانشهر از دو گروه کرد و ترک تشکیل شده‌است. زبان رایج در این شهر کردی  است.مردم کردزبان این شهر به لهجه سورانی, زیرلهجه مکریانی و به گونه پیرانشهری تکلم می‌نمایند.این شهر دارای سه ایل به نامهای منگور, مامش و پیران است که مجموعا بلباس خوانده می‌شوند.

كارخانه قند

اين كارخانه درسال ۱۳۴۷ توسط شركت بلژيکی اوكماس و از طريق وزارت صنايع در ۵ كيلومتری جاده پيرانشهر-نقده واقع در استان آذربايجان غربی احداث شد، و طی سالهای فعاليت خود، با استفاده از توانمندی‌های موجود از ظرفيت ۱۰۰۰ تن به ۲۵۰۰ تن چغندر در روز توسعه يافته است. محصول توليدی اين واحد ۳۰٬۰۰۰ تن شكر سفيد و ۳ ميليون ليتر الكل طبی و ۱۵٬۰۰۰ تن تفاله خشک در سال می‌باشد. کارخانه قند پیرانشهر با جذب ۳۶۵ هزار تن چغندرقند، مقام دوم بیشترین چغندر تحویلی را در کشور کسب کرده است

آب و هوا

آب و هوای شهر در ناحیه شمالی؛ آب و هوای نسبتاً سرد و در نواحی جنوبی معتدل کوهستانی است و دارای فلات‌های مرتفع و خشک و دشت‌های حاصلخیز؛ است. پیرانشهر تحت‌ دو عامل‌ بارز خشکی‌ تابستان‌ و سرمای‌ زمستان‌ کوهستان‌ها قرار دارد. بخش‌ وسیعی‌ از شهر در شرایط‌ آب‌ و هوای‌ کوهستانی‌ سرد و مدیترانه‌ای‌ با باران‌ بهاره‌ قرار دارد. آب‌ و هوای‌ پیرانشهر در تجزیه‌ خاک‌، رویش‌ گیاه‌، گسترش‌ علف‌زار، شرایط‌ مساعد توسعه‌ دیم‌زار، مناطق‌ و معیشت‌ شبانی‌ و گله‌داری‌ و گسترش‌ جنگل‌ و باغ‌داری‌ نقشی‌ تعیین‌ کننده‌ دارد. میزان‌ بارندگی‌ در پیرانشهر از غرب‌ به‌ شرق‌ کاهش‌ می‌یابد. دلیل‌ این‌ امر وجود دیواره‌ کوهستانی‌ ناحیه‌ است‌ که‌ از نفوذ جریان‌هایی‌ که‌ از غرب‌ به‌ فلات‌ وارد می‌شود جلوگیری‌ می‌کند.

بازارچه مرزی مبادلات كالا از طريق بازارچه

 مرزی تمرچین اين شهر در سال ۲۰۰۵ به ‪ ۱۱۵ميليون دلار رسيد. موقعيت بسيار ممتاز اين بازارچه در مبادلات كالا اين منطقه مرزی را در آينده‌ای نزديک به فعال‌ترين مرز زمينی كشور به لحاظ ترانزيت كالا تبديل خواهد كرد. درحال حاضر سالانه صدها هزار تن كالای تجاری و بازرگانی كشورهای عربی و آسیای میانه از طريق گمرک تمرچین به نقاط مختلف جهان ترانزيت می‌شود.

وجود راه‌آهن اربيل در نزديكی اين بازارچه كه به شبكه راه‌آهن سراسری عراق و سوريه متصل و امتداد آن به بندر الرازقيه در سوريه منتهی می‌شود، از جمله مزایای مهم برای ترانزيت كالا بويژه برای كشورهای همجوار ايران و كشورهای آسیای میانه به شمار می‌رود.

اين بازارچه سال گذشته با صادرات ‪۱۳۳ هزار و ‪ ۴۸۰تن كالا به خارج از كشور رتبه اول صادرات را در بین ۲۸بازارچه مرزی كشور به خود اختصاص داد. گمرک زمينی تمرچین در غرب پيرانشهر كوتاه‌ترين مسير ایران به شمال عراق، و بنادر و سواحل دريای مديترانه محسوب می‌شود.

توجه ويژه دولت به شهرستان مرزی پيرانشهر و آماده شدن تدريجی زير ساخت‌های اقتصادی، انگيزه بخش خصوصی را برای سرمايه گذاری در اين شهرستان افزايش داده است. در صورت ادامه روند سرمايه‌گذاری و محقق شدن طرحها و برنامه‌های در دست اجرا، پيرانشهر به يكي از شهرهای توسعه يافته كشور تبديل خواهد شد.

وجود منابع غنی آب و خاک، معادن بزرگ و با ارزش گرانيت، قرار گرقتن در مسير جاده ترانزيت ايران با كشورهای حوزه خليج فارس و دريای مديترانه، و وجود نيروی فنی و كارآمد، زمينه را برای هر نوع سرمايه‌گذاری در اين شهر فراهم ساخته است.

آثار باستانی

آثار باستانی شهر عبارت‌اند از: تپه قلات جلدیان تپة قلات موت آباد تپه آشه وان (گرد) قلات شین آباد گرد مرقد و نیز قلعه و تپه ای قدیمی متعلق به دورة ساسانیان در آبادی قدیمی پسوه مرکز دهستان لاهیجان شرقی در حدود 5ر13 کیلومتری مشرق پیرانشهر.

۱۲۰۰عدد سكه متعلق به دوره ساساني در پيرانشهر كشف شده است.

اين سكه‌ها توسط ماموران انتظامي به هنگام حفاري در منطقه مرزي پيرانشهر جهت ساخت پايگاه كشف شده است. هنوز مشخص نشده كه اين سكه‌ها را كسي جا گذاشته يا قبلا در اين منطقه وجود داسته است.ارزش اين سكه‌ها بيش از ‪ ۳۰۰ميليون ريال است.

سنگهای گرانیت

با توجه به نزدیکی پیرانشهر به بازار کشورهای حوزه خلیج فارس و دریای مدیترانه، این شهر برای تامین سنگ‌های تزیینی مورد نیاز کشورهای منطقه از اهمیت زیادی برخوردار خواهد شد.

مکان یابی برای ایجاد شهر سنگ پیرانشهر به پایان رسیده و برای ایجاد آن ‪ ۵۰هکتار زمین مشخص شده که تا ‪ ۱۵۰هکتار قابل توسعه‌است.

باتوجه به آنکه بیش از ‪ ۸۰درصد معادن سنگهای گرانیت آذربایجان غربی در شهرستان مرزی پیرانشهر واقع شده‌اند و در شهرهای همجوار آن نیز شمار زیادی معادن سنگهای تزیینی از نوع گرانیت وجود دارد، این شهرستان برای ایجاد شهر سنگ مناسب تشخیص داده شده‌است.

این شهر با داشتن ‪ ۶۵معدن گرانیت و تولید سالانه ‪ ۳۰۰هزار تن سنگ گرانیت یکی از قطب‌های مهم کشور در تولید سنگ گرانیت به شمار می‌رود.

سنگ‌های گرانیت پیرانشهر هم اکنون یکی از بزرگ‌ترین اقلام صادرات استان را تشکیل می‌دهد.

سالانه ۱۷۳ هزار تن سنگهای تزئینی از معادن شهرستان پیرانشهر برداشت می‌شود.

سنگهای تزئینی معادن پیرانشهر بطور عمده از نوع گرانیت رنگی با کیفیت بی نظیر در ایران است .در این معادن بیش از ۵۰۰ نفر بطور مستقیم و بیش از ۲۰۰ نفر دیگر بطور غیر مستقیم مشغول بکار هستند .

پیرانشهر در گذشته؛ خانه نام داشت

اما بعدها با توجه به نام ایل پیران به پیرانشهر تغییر نام یافت.

نام رسمی این شهر پیرانشهر است که به زبان محلی یعنی کردی آن را پیرانشار تلفظ می‌کنند.نام آلترناتیو آن خانه‌است و از دیگر شکلهای این نام میتوان خانا را نام برد که نزد ترکهانیز رایج است.

برخی نام قدیم آن را برگرفته از خان (ارباب ) و گروهی دیگر آن را به معنای کاروانسرا (به دلیل نزدیکی به مرز) می دانند. ظاهراً مکانی که یاقوت حموی به نام «خان خاصبک » در کنار بسوی ضبط کرده می تواند اشاره به خانه (پیرانشهر امروزی ) باشد

برخي نام پيرانشهر را اخذ شده از پیران پسر ویسه، مي دانند. پیران پسر ویسه، در شاهنامه پهلوان و سپه‌سالار افراسیاب است. وی در پایان جنگ دوازده رخ به دست گودرز به قتل می‌رسد. با اینکه پیران از تورانیان است شخصیتی تماماً منفی نیست و در طول شاهنامه کارهای نیک زیادی از وی سر می‌زند

ارتش شوروی به ایران بود.

تقسیمات اداری کشاورزی

اهالی عمدتاً به زراعت باغداری دامداری و تولید صنایع دستی اشتغال دارند. آب کشاورزی و آشامیدنی از چشمه و چاه تأمین می شود و محصولاتی از قبیل گندم جو نخود چغندرقند آفتابگردان و محصولات باغی مانند گردو بادام سیب توت انجیر انگور قیسی و به دارد از گیا دارای بلوط سیاه و سقز است . بافت قالی جاجیم و شال از تولیدات صنایع دستی آن به شمار می رود. ایلات پیران, منگور و مامش در محدودة آن به سر می برند.

گردشگری

گردشگاه طبیعی پردانان، سواحل رودخانه‌های زاب، بادین آباد، عرصه‌های جنگلی، آبشارها، تپه‌های باستانی اطراف پیرانشهر و زادبوم‌های عشایری از جمله مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی پیرانشهر محسوب می‌شود

سالانه ‪ ۱۰۰هزار نفر از مردم با هدف تجارت و گردشگری به پیرانشهر وارد می‌شوند.

در نوروز سال ۲۰۰۵، ‪ ۳۰هزار مسافر وارد این شهرستان شدندکه پیش‌بینی می‌شود امسال از افزایش چشمگیری برخوردار شود

نام پیرانشهر که در سالهای نه چندان دور مترادف با جبهه و جنگ، دفاع و حمله، توپ و خمپاره بود، هم‌اکنون با گردشگری، بازارچه‌ها، تجارت خارجی، ترانزیت کالا، هتل‌ها و پاساژهای بزرگ مترادف گشته‌است.

پيرانشهر كه در گذشته نيز به لحاظ بارندگی زياد و داشتن عرصه‌های طبيعی غنی، زمين‌های حاصلخيز و معادن با ارزش گرانيت، رودخانه‌های پرآب ، مردمان غيور و خونگرم و سلحشور از اعتبار زيادی برخوردار بود، هم اكنون صاحب يک جاده ترانزيت، يک مرز زمينی و گمرک مرزی، بازارچهٔ مشترک مرزی و دهها طرح جديد توليدی، گردشگری و تجارت خارجی شده‌است.

امكانات و ظرفيت‌های اقتصادی موجود، ساخت و سازهای جديد، اشتغال، توليد ترددهای مرزی و رونق صنعت گردشگری را با خود به همراه آورده‌است.

خيابانها، معابر عمومی، بازارچه‌های پيرانشهر هر روز از گردشگرانی كه به قصد تجارت و يا استفاده از طبيعت زيبای منطقه به اين شهرستان سفر می‌كنند، پر و خالی می‌شود.

در تمام طول روز بازارچه‌ها پر از خريدارانی است كه، انواع لوازم خانگی، صوتی و تصويری، البسه‌های لوكس و روز جهان را با قيمت‌های مناسب خريداری و با خود به سوغات می‌برند.

غنای بازارچه‌های پيرانشهر درتمام شمالغرب كشور منحصر بفرد است، بطوريكه هر شخصی با هر توانايی و سليقه‌ای می‌تواند كالای موردنياز خود را تهيه كند.

وقت ناهار غذاخوريها، رستورانها و مهمان پذيرهای پيرانشهر به حدی با ازدحام گردشگران روبرو می‌شود كه برای خوردن يک پرس غذا مهمانان بايد زمان زيادی را منتظر باشند.

بازارچه‌های اين شهر دو سال پيش تنها به چند راسته در خيابان اصلی شهر خلاصه می‌شد در حاليكه امروزه اكثر نقاظ شهر تبديل به بازار كالاهای خارجی شده‌است.

مراكز تجاری و خدماتی از خيابانهای اصلی به كوچه و پس كوچه‌ها كشيده شده و به همين دليل قيمت اماكن تجاری و مسكونی با افزايش چشمگيری روبرو شده‌است.

حضور بيشمار گردشگران و خريداران در پيرانشهر موجب شده تا تعداد زيادی از مردم پيرانشهر و ديگر شهرهای اطراف برای توسعه مراكز بازرگانی به ساخت پاساژها و مجتمع‌های تجاری روی بياورند.

در زمان حاضر دهها پاساژ و مجتمع تجاری در اين شهر در حال ساخت است و مجوز ساخت تعداد زيادی نيز اخيرأ صادر شده‌است.

علاوه بر مراكز تجاری اخيرا مجوز ساخت دو هتل چهار ستاره و سه ستاره در اين شهر صادر شده كه هتل چهار ستاره توسط سازمان گردشگری و صنايع دستی و هتل ديگر توسط بخش خصوصی ساخته می‌شود.

موقعيت جغرافيايي

شهر پيرانشهر با مساحتی در حدود ۱۶۰۰ کیلومتر مربع در ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه ۱۶ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است و از شمال به اشنویه و نقده ، از جنوب به سردشت, از شرق به مهاباد و از غرب به کشور عراق محدود است.فاصله اين شهر با اروميه 120 كيلومتر است.

به دلیل موقعیت سوق الجیشی خاص منطقه (نزدیکی به مرز) پادگانهایی در پیرانشهر مانند پادگان جلدیان پادگان پیرانشهر و پادگان بزرگ پسوه احداث شده است

شهر دارای دو بافت معماری قدیم و جدید است . بافت قدیمی شهر که در دامنه کوه جای دارد دارای ساختمانهایی از گل و خشت است و بافت جدید شهر که در دشت واقع است ساختمانهایی امروزی دارد. دو محله کهنه خانه و زرگتن که امروزه از محله‌های قدیمی شهر محسوب می‌شوند در گذشته دو آبادی بوده‌اند.

تاریخچه

به روایت کتب تاریخی سابقه شهر پيرانشهر به پیش از اسلام و در دوره ساسانیان می‌رسد. آثار کشف شده کنونى نشان دهنده وجود مدنيت و فرهنگ و جامعه پويا دراين منطقه بوده است.

برخی نام آبادی پسوه را اخذ شده از واژه اکدی پارسوا به معنای «خطه » و «مرز و کنار» می دانند. پارسوا نام سرزمینی است که در ۸۳۴ قبل از میلاد اراضی واقع در جنوب و جنوب غربی دریاچه ارومیه را شامل می شده است. به نظر می رسد شهر بسوی ــ که یاقوت حموی در قرن هفتم آن را شهری از آذربایجان کنار خان خاصبک آورده و حمدالله مستوفی در قرن هشتم آن را یکی از چهار شهر تومان مراغه ذکر کرده است ــ همان پسوه امروزی باشد.          منبع از ویکی پدیا